Ekim 2020 tarihinde, üniversite arkadaşlarım ile yaptığım güney gezisinde, Kuşadası'nda buluştuğumuz, yine üniversiteden arkadaşlarımız olan Korkut Özarcan ve İsmail Caner Genç'in mihmandarlığında yaptığmız çevre tanıma gezisinde yolumuz, antik çağlardan bu güne hayatta kalmayı bşarmış Antik Priene Kenti'ne düştü.
İnternette yaptığım araştırma ile Priene'nin, Aydın iline bağlı Söke'de, Selçuk-Efese yaklaşık 100 km uzaklıkta kurulmuş bir İyon (Antik Yunan) şehri olduğu, şehirin Menderes nehrinin 10 km kuzeyinde Belus'un oğlu Aegyptus yönetiminde İyonlar tarafından kurulduğu, ilk kuruluşunda deniz kıyısında olan şehirin, Menderesin alüvyonu nedeniyle şimdi denizden kilometrelerce kilometrelerce uzağa düştüğü bilgisine eriştim.

Mihmandarımız, Korkut Özarcan'dan, kentin amfitiyatrosuna giden yol öncesi kentin tarihçesi hakkında kısa bir bilgi aldıktan sonra, kesme taşlardan oluşturulmuş, amfitiyatroya giden, merdivenli yoldan yukarı doğru yürüdük.

Kısa bir bir yürüşün ardından, Roma çağında gerçekleştirilen değişikliklere rağmen Helenistik geleneği hala koruyan amfitiyatroya vardık.  İ.Ö. 3 yüzyılda inşa edildiği, toplamda 50 sıralı bir cavea ile 5000 kişi kapasiteli olduğu bilinen tiyaroda, sahnenin hemen kıyısında, sahneye dönük biçimde, 5 adet taş koltuğun, günümüzün protokol koltuklarına benzer şekilde, kentin veya civarın önemli kşilerine ayrılmış koltuklar olduğu bilgisini (o çağlarda muhtemelen oturabilmeyi hayal bile edemiyeceğimiz o koltuklarda otururken)  mihmandarlarımızdan aldık.

Yine sahnenin üzerindeki taş masanın, yapının sadece tiyatro oyunlarına yönelik bir yapı olmadığını, halkın bilgilendirilmesi amaçlı toplantıların da yapıldığı bir kamusal alan olduğu fikrini doğurdu, bende.

Sahnenin hemen arkasındaki, yine kesme taşlardan oluşturulmuş  kulis odalarının muntazamlığı, gerçekten görülmeye değerdi.
Amfitiyaro'dan ayrılıp, şehri dolaşmaya devam ettik. Kısa bir yürüyüşün ardından Samsun (Mykale) Dağı'na sırtını dayamış olan Athena Tapınağı'na vardık.

Antik yerleşim Priene’nin en eski ve en önemli yapılarından birisi olan bu tapınak,Athena Deniz seviyesinden yaklaşık 97 metre yükseklikte olup, tapınağın mimarisi klasik dönem helen mimarisine uyum göstermektedir. Edindiğimiz bililere göre, tapınak naos, pronaos, opisthodomos’dan oluşmaktadır. 6 x 11 sütunlu ion düzeninde inşa edilmiştir. Tapınağın mimarnın (Mauseleum ve Didyma Apollon Tapınağının mimarı) Opisthodomos’u dor düzeninden alıp, ion düzenine uygulayan mimar Pytheos olduğunu öğrendik. Antik Tapınakta 24 yivli sütunlar kullanıldığı, Vitrivius, De Architectura adlı kitabında ion tapınaklarına örnek olarak bu tapınağın verildiğini söylemeden de geçemiyeceğim bu tapınak, ayakta kalan sütunları ile hala etkileci bir yapı.

Şehrin taş parke yollarında yürüken gördüğümüz, sakinlerinin dinlemesi için yapıldığını düşündüğümüz, taş oturma grupları bize dönemin medeniyette ulaştığı seviyeyi, insanına verdiği değeri hissettirdi, doğrusu.
Kentin caddesinden yürüyüşümüze devam edip Agora'ya ulaştık. Agora antik Yunan kentlerinde, şehirle ilgili politik, dini, ticari her türlü faaliyetin gerçekleştiği, tüm kamu binalarının etrafında sıralandığı halka ait geniş açık alan imiş. Üç tarafı stoalarla (üstü kapalı, sütunlu galeriler) çevrilidir ve stoaların arkasında da magazinler bulunmaktaymış. Agora toplamda 2 blokluk bir araziyi kapsamaktadır ve 75,60 x 46,35 metre boyutlarındadır. Agoranın ortasında Hermes’e adanmış bir sunak ta bulunmaktaymış. Bu sunağında doğusunda da taşlarla oluşturulmuş 2 platformun yer aldığı, Agora'da birçok heykel altlığı ele geçirildiği edindiğimiz diğer önemli bilgilerden.

Agoran'ın hemen yanı başındaki, Demeter Kutsal alanı şehrin en eski tapınaklarından biri olup bereket tanrıçaları olan Demeter ve Koreye adanmış. Tapınak anteli bir yapıdır ancak alışılmışın dışında bir plana sahiptir. Antik kent akropolisi içinde kalan kutsal alan, Anteler arasında duran iki dor sütununun gövdeleri düzdür ve bu sütunlar iki basamaklı bir altyapı üzerinde yükseliyordu. Kutsal alan Temenosun giriş kapısının yanında yapılan arkeolojik çalışmalar neticesinde heykel kaideleri bulunmuştur. Ayrıca bulunan Yazıtlardan bunların Rahibe Tmanossa ve Nikeso ya ait heykel kaideleri olduğu belirlenmiştir. Antik yapı Tapınağa ait sunak ise girişin hemen biraz ilerisinde bulunuyordu. Bir pronaos ve buna bağlı dörtgen formlu bir naos bulunmaktaydı. Kült odasının batı duvarında steller için yapılmış kaplama taşlar üzerinde oyuklar bulunmuştur. Yapının Naos enlemesine yerleştirilmiştir. Naos güneye doğru devam ettiği için pronaosun enini aşan ölçülere sahiptir. Tapınağın güneyinde kesme taş duvardan inşa eilmiş adak kuyusu tespit edilmiştir. Kare formda 2m derinliğindedir.

Yine aynı bölgede Bouleuterion (Meclis Binası) ve Prytaneion (eski yunan kentlerinde, kutsal ateşin korunduğu ve devletin bakmakla yükümlü olduğu kişilere yemek verilen kamu yapısı) yapılarına ait  kalıntılar ile karşılaştık. 
Wiki pedia'dan edindiğim bilgilere göre, Bouleuterion'un Tiyatro ile birlikte Priene’nin en iyi korunmuş yapısıdır. Bitişiğindeki Prylaneion ile birlikte birinsulayı kapladığı, kareye yakın bir form gösterip 20 x 21 m ölçülerinde olduğu bigisine ulaştım. Ortasında bir sunak olan ve üç kenarında duvarlara paralel yükselen basamaklar şeklinde oturma yerleri olan kapalı bir salon olduğu, kuzeyinde 16, doğu ve batısında ise 10’ar basamağa sahip olduğu,toplam oturma kapasitesi 640 kişi olduğu eriştiğim diğer bilgilerden.

Hemen yanındaki Prytaneion ise, sütunlu avluya sahip bir ev şeklinde imiş.Yani etrafındaki sütun galerisinin üzeri çatıyla örtülmüş, bir avlunun çevresine dizili mekanlardan oluşmaktaymış. toplam 8 odasının açıldığı kare şeklinde bir avlusu var olduğu, iki odanın fonksiyonu hakkında kesin bilgilerin olduğu kaynaklarda belirtilmekte. Güneydeki orta mekân agoranın kuzey galerisinden avluya geçiş vazifesi gördüğü, hemen doğusundaki bir mekanda ise dikdörtgen şekilli bir ocağı ortaya çıkmasından dolayı, tanrıça Hestia’ya adanan kutsal ateş odası olduğu fikrine varılmaktadır. M. Ö. 2. Yüzyıla tarihlenmektedir. Prytaneioniçindeki yarım sütun formundaki kitabede Prytaneionda görev üstlenmiş kişilerin isimleri yeralmaktadır.

Kentin içinde gezinirken rastladığımız künk borular, o dönemde dahi, bir şehri oluşturmada, alt yapının ne kadar önemsendiğini bize hissettirdi.

Şehrin yıkıntılarında gördüğümüz estetik ve  işçilik, şehirlerimizi beton yığınına çeviren günümüz mimarlarına ve yapı işçilerine ders verir nitelikte.

Son sözüm, yolu Söke civarına düşenlere: Priene'yi görmeden dönmeyin. Hoş, bu anlattıklarımdan sonra, zaten dönmezsiniz. Dönmezsiniz değil mi?

Giriş

Denizli'de, Hierapolis Antik Kenti'nde yer alan ve "Cehennem Kapısı" olarak bilinen Plutonium, antik dünyanın en gizemli yerlerinden biri olarak bilinir. Bu yapı, Yunan mitolojisinde yeraltı tanrısı Hades ile ilişkilendirilir ve tehlikeli gazların yayıldığı, ölümcül bir alan olarak tanınmıştır. Özellikle bu kapının, antik dönemde kurbanların öldüğü yer olarak kullanılması ve bunun doğal gaz çıkışlarıyla ilişkili olması, yapıyı hem bilimsel hem de kültürel açıdan önemli kılar. Bu yazıda Plutonium'un tarihsel, mimari ve mistik yönleri üzerine detaylı bilgiler sunacağız.

Plutonium'un Tarihi ve Mitolojideki Yeri

Antik çağlarda, Hierapolis'teki Plutonium (Ploutonion), yeraltı tanrısı Hades'in mekanı olarak kabul edilmiştir. Aynı zamanda Yunan yeraltı tanrısı Pluto (Roma mitolojisindeki Hades) ile ilişkilendirilen bu kutsal yer, dönemin rahipleri tarafından tapınma ve kurban sunma alanı olarak kullanılmıştır. Plutonium’un en dikkat çekici özelliği, içinde ölümcül gazların bulunduğu bir mağaraya açılan kapısıdır. Antik kaynaklara göre, rahipler dışında buraya giren herkes zehirli gazlardan etkilenerek ölmekteydi.

Pliny the Elder ve Strabon gibi tarihçiler, Plutonium'u "dünyanın cehenneme açılan kapısı" olarak nitelendirmiştir. Bu bölgede sıcak su kaynaklarının bulunması ve bunların yüzeydeki gaz çıkışlarıyla birleşmesi, antik dönemde bu yeri hem kutsal hem de korkutucu bir hale getirmiştir.

Mimari ve Doğal Yapı

Hierapolis'teki Plutonium, M.Ö. 2. yüzyılda inşa edilmiştir. Yapı, küçük bir tapınak ve mağara girişinden oluşur. Bu mağara, yeraltından gelen sıcak su buharlarının ve karbon dioksit gazının yüzeye çıktığı bir alan olarak bilinir. Antik dönemde rahipler, bu mağaraya girip sağlıklı bir şekilde dışarı çıkabilirken, içeriye giren hayvanlar ve insanlar genellikle gazın etkisiyle ölüyordu. Bu, rahiplerin tanrılar tarafından korunduğu düşüncesini pekiştirmiştir.

Bilimsel araştırmalara göre, mağaradaki yüksek karbon dioksit seviyesi, özellikle zemine yakın bölgede yoğunlaşmaktadır. Bu nedenle, rahipler bu gazdan etkilenmeden mağaraya girebilmekte, ancak daha küçük hayvanlar ve diğer insanlar etkilenerek hayatlarını kaybetmekteydi.

Gizemi ve Tarihsel Önemi

Plutonium, sadece bir mitolojik yapı değil, aynı zamanda antik dönemin doğa bilimleri ile mitolojinin iç içe geçtiği bir noktayı temsil eder. Bu yapı, antik Yunan ve Roma dünyasında doğanın gizemlerinin tanrısal güçlerle ilişkilendirildiği bir örnektir. Özellikle, yer altından gelen gazların ölümcül etkisi, Hierapolis’in dini ritüellerinin merkezinde yer almıştır. Burada gerçekleştirilen kurban törenleri, rahiplerin tanrısal güçlerle iletişim kurma yeteneğini vurgularken, bilimsel olarak bakıldığında bu gaz çıkışları doğal fenomenlerle açıklanabilir.

Modern arkeolojik kazılar ve bilimsel çalışmalar, Plutonium’un yeraltı jeolojik yapısını ve gaz çıkışlarının sebebini incelemiştir. Bu çalışmalar, mağaranın jeotermal bir aktivite bölgesi üzerinde yer aldığını ve bu nedenle yer altından ölümcül gazların çıktığını göstermektedir.

Günümüzde Plutonium

Günümüzde Hierapolis Antik Kenti, UNESCO Dünya Mirası listesinde yer almakta ve birçok turist tarafından ziyaret edilmektedir. Plutonium da bu ziyaretler sırasında en dikkat çekici alanlardan biridir. Yapının gizemi ve mistik geçmişi, ziyaretçilere antik dönemin inanç sistemleri hakkında derin bir anlayış sunmaktadır.

Kaynakça

• D’Andria, Francesco (2013). The Rediscovery of Hierapolis and Its Ploutonion in Phrygia. University of Salento.
• Pliny the Elder. Natural History. London: Harvard University Press.
• Strabon. Geographica. London: Penguin Classics.

Giriş

Bursa'nın Nilüfer ilçesine bağlı Gölyazı beldesi, Türkiye'nin en özgün ve büyüleyici köylerinden biri olarak bilinir. Apolyont Gölü (Ulubat Gölü) kıyısında bulunan bu tarihi belde, zengin bir geçmişe, doğal güzelliklere ve kendine has bir kültürel mirasa sahiptir. Gölyazı, özellikle antik çağlardan kalma izleri, dar taş sokakları, tarihi yapıları ve leyleklerle kurduğu bağla tanınır. Bugün de hem yerli hem de yabancı turistler tarafından ilgi gören bu yer, keşfedilmeyi bekleyen bir hazine gibidir.

Gölyazı'nın alan büyüklüğü 615 hektardır. Bitkisi örtüsü çalılık, çayırlık, ağaçlıkların yanı sıra sazlık ve su bitkilerinden oluşur.

Gölyazı'nın Tarihi

Gölyazı'nın tarihi, Antik Çağ’a kadar uzanır. Burası, Miletoslular tarafından kurulan eski bir yerleşim yeri olup, antik dönemde "Apollonia ad Rhyndacum" olarak biliniyordu. Roma ve Bizans dönemlerinde önemli bir ticaret merkezi olan Gölyazı, hem göl üzerindeki konumu hem de tarımsal üretimi sayesinde ekonomik anlamda gelişmişti.

Gölyazı’da bulunan tarihi kalıntılar, buranın Roma ve Bizans dönemlerine kadar uzanan köklü bir geçmişe sahip olduğunu gösterir. Apollon Tapınağı kalıntıları, Roma döneminden kalan lahitler, taş köprüler ve Rum evleri, beldenin tarihsel dokusunu oluşturan önemli unsurlar arasındadır. Beldede, Osmanlı İmparatorluğu döneminde de yerleşim devam etmiş, bu nedenle Osmanlı izlerini taşıyan yapılar da bulunmaktadır.

Bölgede, M.Ö. 1. yüzyılda Apollonia’da kerevit kabartmalı sikkeler darp ediliyordu. Bölgede bol miktarda Bizans imparatorluk sikkeleri de bulunmuştur. 1303 Dimboz zaferinden sonra Kite (Ürünlü) Tekfuru’nun topraklarını alan Osman Gazi, Gölyazı Bölgesini de Türklere açmıştır.

Başlıca tarihi kalıntılar, halk arasında “Deliktaş” olarak anılan ve su kemeri olduğu tahmin edilen bir yapı, “Taş Kapı” diye adlandırılan antik kale kalıntıları, karaya 1 km. uzaklıkta sığ bir adacık olan Kız Adası’nda bulunan Apollon Tapınağı’nın kalıntıları, Zambak Tepe yamacındaki antik tiyatro kalıntıları, doğal kayalardan kesilmiş lahit tekneleri ve kapakların bulunduğu nekropol alanı, 19. yüzyılda yörenin Rum halkı tarafından yaptırılan Hagios Georgios Kilisesi ve Manastır Adası’nda kalıntıları bulunan Hagios Konstantinos Manastırı Kilisesi'dir.

Doğal Güzellikler ve Apolyont Gölü

Gölyazı, Ulubat Gölü’nün kıyısında yer almasıyla doğal güzelliklerle çevrilidir. Burası bir yarımada üzerinde kurulmuş olup, gölün sunduğu manzaralar ve su üzerindeki sakinlik, ziyaretçileri büyüler. Ulubat Gölü, zengin kuş çeşitliliği ile de bilinir ve Gölyazı, kuş gözlemcileri için cazip bir nokta haline gelmiştir. Gölün üzerindeki yansımalar, özellikle gün doğumu ve gün batımında muhteşem görüntüler sunar. Balıkçılık, gölde önemli bir ekonomik faaliyettir ve köyün geleneksel yaşamında hala büyük bir yer kaplar.

Gölyazı'nın Sembolü Leylekler

Sadece Yaren ve Adem amcanın yüzü olduğu Karaağaç değil komşusu Gölyazı da, leyleklerle insanların iç içe yaşadığı bir yerleşim yeridir ve 2004 yılından bu yana çeşitli kamu ve sivil toplum kuruluşlarının desteklediği "Leylek Dostu Köyler Projesi” kapsamındaki leylek dostu köylerden birisidir. 

Günümüzde Gölyazı

Günümüzde Gölyazı, tarihi dokusu ve doğal güzellikleri sayesinde popüler bir turistik destinasyon haline gelmiştir. Beldede yapılan balıkçılık faaliyetleri, tarihi sokaklarda yürüyüşler ve göl üzerinde yapılan tekne turları, ziyaretçilerin keyif alacağı aktiviteler arasındadır. Gölyazı'nın taş sokaklarında gezerken, eski Rum evleri, tarihi kilise ve cami gibi yapılar da göz önüne serilir. Ayrıca, Gölyazı'nın dar köprüleri ve evlerinin arasında dolaşmak, ziyaretçilere zamanın durduğu hissini verir.

Gölyazı'da, kadın balıkçı geleneği yaşatılmaktadır. Marmara Bölgesinde kadın balıkçıların yer aldığı tek göl olan Uluabat Gölü'nde göldeki aktif balıkçıların yaklaşık %30 unu kadın balıkçılar oluşturmaktadır. Fiberden yapılmış motorlu ya da motorsuz teknelerle avlanmaya çıkan kadın balıkçılar av yasağı ve dini bayram dönemlerinde işlerine ara vermekte, bu dönemlerin dışında her gün göle çıkmaktadır.

Yakalanan balıklar Gölyazı'da her gün kurulan mezatta satılarak Bursa, Eskişehir, İstanbul, Konya, İzmir ve Eğirdir pazarlarına gönderilir.

Gölyazı, sadece tarihi ve doğal güzellikleriyle değil, yerel halkın misafirperverliği ve geleneksel yaşam tarzıyla da dikkat çeker. Ziyaretçiler, burada yerel ürünler satın alabilir, gölden taze balık tadabilir ve Gölyazı’nın huzurlu atmosferinde keyifli zaman geçirebilirler.

Gölyazı'da Yapılacak Aktiviteler

• Tarihi Yarımada Turu: Gölyazı yarımadasında yürüyüş yaparak, Roma ve Osmanlı döneminden kalma yapıları keşfetmek mümkündür.
• Balıkçılık ve Tekne Turları: Göl üzerinde balıkçılık yapabilir veya tekne turları ile gölü keşfedebilirsiniz.
• Fotoğrafçılık ve Kuş Gözlemi: Ulubat Gölü, kuş gözlemcileri ve doğa fotoğrafçıları için ideal bir noktadır.
• Yerel Lezzetler: Göl balıkları ve köy ürünleri, Gölyazı mutfağının öne çıkan lezzetleri arasında yer alır.

Kaynakça

• Türkiye Tabiatını Koruma Derneği. Gölyazı ve Apolyont Gölü.
• Koçyiğit, Ali. Tarihi Gölyazı ve Yaren Leylek: Mitolojik ve Doğal Değerler.
• Bursa Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü. Gölyazı: Geçmişten Günümüze.

Nazarın ve nazar boncuğunun izleri, Mısır'a MÖ. 4800-MÖ. 5000 yıllarına uzanıyor. Dünyadaki tüm kötülükleri gören Mısır imparatoru Osiris'in gözünün, yoksulluğu ve cehaleti uzaklaştırdığına inanılırdı. Oğlu Horus, gözlerini açtığında ortalığın aydınlandığı (iyilik) kapattığında karanlık (kötülük) olduğu düşünülürdü.

Şekli gözü andıran her şeyin, insanı kötü düşünceden, nazardan koruduğu inancı yaygınlık kazanmış. Özellikle Eski Mısır’da “Osiris’in Gözü” ya da “Horus’un Gözü”, nazara karşı korunma yollarından önemli figürlerindendir.

Güneş tanrısı Osiris'i öldüren Seth'den öç almak isteyen Horus'un gözü, kavga sırasıda aynı zamanda amcası olan karanlıklar ve kötülükler tanrısı Seth tarafından parçalanır. Bilimlerin ve tıbbın kurucusu olan Toth parçaları toplar ve gözü eski haline getirir. Ancak 1 / 64'lük parçası eksiktir ve bu parça, Toth'un büyü ve sihir gücü tarafından tamamlanır.

Daha sonra Horus'un bu gözünü simgeleyen hiyeroglif resim, uzak görüşlülüğün, beden dokunulmazlığının ve sonsuz doğurganlığın simgesi olarak, gemi, araba mumya, vazo gibi nazardan korunması gereken gereçlerin üzerine çizilmeye başlanmıştır. Mısırlılar önem ve değer verdikleri her şeyi, koruyabilmek için üzerine Horus'n gözünü çizdiler. Bu çizimler daha sonra Anadolu'ya ulaştı ve büyük bir olasılıkla onu ilk defa Fenikeliler (MÖ. 2500-MS. 65) cam üzerine geçirdi.

Mezopotamya'da küçük bir çocuk için okul hayatının nasıl olduğunu hiç merak ettiniz mi? Pekala, bu tablette bir okul çocuğunun hayatındaki iki günü anlatan bir Sümer' li çocuğun anısı var - günleri sıkıcı işler ve sert cezalarla dolu!

“Okul çocuğu, ilk günlerden nereye gittin?”

"Okula gittim."

"Okulda ne yaptın?"

“Tabletimi okudum, yemeğimi yedim, tabletimi hazırladım, yazdım, bitirdim... Okuldan çıkınca eve gittim, eve girdim, babam oturuyordu.”

Çizimden sorumlu kişi, “Ben yokken neden ayağa kalktın?” dedi. (ve) beni sopaladı.

Kapıdan sorumlu olan, “Ben yokken neden dışarı çıktın?” dedi. (ve) beni sopaladı.

Sümerceden sorumlu olan kişi, “Akadca konuştunuz!” dedi. (ve) beni sopaladı.”

A30217: kil, Irak, Nippur, Eski Babil dönemi (2004–1595 M.Ö.)

Chicago Üniversitesi